اکتبر 5, 2020

قنات

به کانالهای زیرزمینی که جهت جمع‌آوری آب شیرین و انتقال آن به سطح زمین برای مصارف کشاورزی، انسانی و دامی توسط انسان حفر شده است را در ایران و آسیای میانه قنات و کاریز و در کشورهای عربی فقره می‌گویند.

بر اساس آمار وزارت نیرو حدود ۳۶ هزار و ۳۰۰ قنات در ایران شناسایی شده است، قنات هایی در ایران وجود دارد که بیش از ۲ هزار سال آبدهی دارند،اکنون که کشور در دوره خشکسالی و کم آبی قرار گرفته به اعتقاد کارشناسان، قنات، الگوی حکمرانی و مدیریت صحیح آب است و می‌تواند کشور را از کمند کم آبی نجات دهد، اگر قنات ها احیا شود، توان این را دارند تا بخشی از مشکلات آبی کنونی کشور را متناسب با الزامات زیست محیطی حل کنند

 قنات، تضمین حیات با حکمرانی صحیح آب

قناتهای شاخص ایران

قنات مون در اردستان دو طبقه راهرو دارد که با هم سه متر اختلاف ارتفاع دارند و در ۸۰۰ سال پیش ساخته شده است. این دو راهرو به دو چاه مادر ختم می شوند که ۲۷ و  ۳۰ متر عمق دارند.

قنات وزوان در میمه سه سد زیر زمینی دارد. در اواخر پاییز که نیازی به آب برای کشاورزی نیست دریچه سنگی سدها بسته می شوند و آب از قنات خارج نمی شود. آب چهار ماه درون سدها ذخیره می شود و در ابتدای فروردین دوباره دریچه ها باز شوند. در این صورت خروجی آب قنات از حالت عادی بیشتر می شود. سدهای زیر زمینی در بستری سنگی حفر شده اند و آب از آن هدر نمی رود. این قنات استثنایی در دوره ساسانیان حفر شده است. این قنات ۱۸۰۰ متر طول و ۶۴ حلقه چاه دارد و عمق چاه مادر آن ۱۸ متر است. بزرگترین سد در فاصله ۱۲۰۰ متری چاه مادر در عمق ۱۶ متری حفر شده است و ۹متر ارتفاع دارد. دو قنات  ابو زیدآباد و تلک‏‌آباد  کاشان نیز از جمله قناتهایی هستند که سد زیر زمینی دارند.

قنات هشتاد کیلومتری زارچ طولانی ترین قنات ایران است. این قنات ۲۱۱۵ چاه دارد و در دوره پیش از اسلام حفر شده است. در دوره اسلامی مسجد جامع یزد در کنار خروجی آب این قنات درست شده است و آب مسجد از این قنات تامین می شود. قنات در نیم قرن پیش ۱۵۰ متر مکعب در ساعت خروجی آب داشته است .

قنات مزدآباد اصفهان با ۱۰۰ متر عمق و ۱۸ کیلومتر طول در دوره ساسانی ساخته شده است و آبدهی بسیار بالایی دارد .

قنات قصبه گناباد با عمق چاه مادر ۳۰۰ متری عمیق ترین قنات ایران است. ناصر خسرو طول آنرا ۴ فرسنگ و عمق آنرا ۷۰۰ گز ثبت کرده است. قناتهای گناباد تنها منبع آب این شهر به حساب می آیند. قنات قصبه ۴۷۰ حلقه چاه دارد .

قنات بلده فردوس که تنها منبع آب این شهر است در دوره ساسانی حفر شده است. آب این قنات پس از آبیاری شهر ۳۵ کیلومتر در باغها روان است. در آسیاب سنتی فردوس هنوز پخت نان سنتی انجام می شود.

مهندسی قنات

روش ساخت قنات در طول چند هزاره زیاد تغییر نکرده است. اولین قدم، شناسایی آب در بالادست است که معمولا در پای کوه و ابتدای دشت قرار دارد. محل این آب زیر زمینی با پیمایش سطحی توسط افراد خبره انجام می شود. سپس با حفر چاههای آزمایشی آنرا امتحان می کنند تا از پایداری آن مطمئن شوند. سپس مقنی ها حفر چاه مادر قنات را شروع می کنند. چاه مادر معمولا یک متر قطر دارد. اگر مقنی ها خوش شانس باشن در عمق پایین تر از ۱۶ متری به آب می رسند اما گاهی تا عمق صد متری نیز پایین می روند. حفاری باید در پاییز انجام شود که فصل کم آبی است و این امکان را می دهد تا چاه هر چه عمیق تر کنده شود.
مرحله بعدی پس از تعیین محل چاه مادر محاسبه مسیر و شیب کانال قنات بر پایه  محل خروجی قنات است. شیب کانال قنات معمولا ۱ به ۱۵۰۰ است. اگر شیب کمتر باشد گندآب ایجاد می شود و اگر بیشتر باشد جریان آب باعث خوردگی می شود و قنات ریزش می کند. کنترل شیب توسط ریسمان و شاقول انجام می شود.

آب قنات 2 روستا در بوکان پس از 40 سال جاری شد - ایرناریسمان و شاقول

در ابتدا توسط ریسمان، عمق چاه مادر محاسبه می شود. ارتفاع چاههای بعدی در کاغذ حساب می شود و عمق چاهها در حین حفاری مرتبا با ریسمان کنترل می شود. سختی کار در این است که  برای محاسبه عمق چاهای بعدی باید اختلاف ارتفاع سطح زمین نیز در نظر گرفته شود.
حفاری کانال قنات از محل خروجی قنات شروع می شود زیرا در صورتی که آب به تونل بیفتد، شیب تونل باعث تخلیه آنمی شود و حفاری می تواند در سر تونل ادامه یابد. محل خروجی قنات معمولا میدان شهر یا روستا یا زمین کشاورزی فردی است که هزینه ساخت قنات را پرداخت میکند. درون کانال در محل خروجی آب معمولا سنگفرش می شود تا در مقابل طوفان دوام بیشتری داشته باشد.راهروی قنات معمولا کمتر از یک متر عرف و یک و نیم متر ارتفاع دارد.
مسئله بعدی تعیین امتداد مسیر است. این کار توسط دو چراغ روغنی انجام می شده است. از روی زمین امتداد مسیر تا چاه مادر مشخص است. در این امتداد ریسمانی روی زمین گذاشته می شود.با اختلاف یک متر روی این ریسمان دو علامت زده می شود و در زیر این دو علامت یک چاه تخلیه کنده می شود. پس از حفر چاه به عمق محاسبه شده دو چراغ نفتی دقیقا در زیر دو علامت به ته چاه انتقال داده می شوند. این دوو چراغ مه در ته چاه قرار میگیرند دقیقا در امتداد مسیر قنات هستند و مقنی ها که حفاری کانال را شروع می کنند مرتبا خود را بااین دو چراغ می سنجند. آنها باید امتداد مسیر حفاری خود را با چراغ یکی کنند. برای این کار با یک چشم از وسط راهرو به چراغها نگاه می کنند. اگر امتداد کانال درست باشد باید دو چراغ را روی هم به صورت یک نقطه ببینند. اگر کانال منحرف شده باشد دو چراغ به صورت دو نور مجزادیده می شوند و مقنی می تواند بفهمد چگونه باید مسیر را اصلاح کند.

نخاله حفاری در سطلهای چرمی از نزدیکترین چاه توسط چرخ چاه خارج و در کنار دهانه چاه تخلیه می شود. یک مقنی در سر تونل به حفاری ادامه می دهد و فرد دیگری مرتبا مسیر تونل را پیمایش می کند تا سطلهای خاک را به نزدیکترین چاه برساند و از آنجا آنها را تخلیه کند. به این ترتیب اگر مسیر قنات را از آسمان نگاه کنید سوراخهایی در زمین در یک امتداد دیده می شوند. تپه کوچکی که در کنار هر چاه درست می شود از ورود آلودگی سطح زمین به قنات جلوگیری می کند.

این نوشته مانند سایر نوشته های rooinkala در حال مطالعه و بروزرسانی است. نظرات و تجربیات خود را درباره این نوشته اعلام فرمایید. 

ادامه مطلب